Gezocht: superwerknemer

Nu de economie weer aantrekt, zitten veel werkgevers te springen om extra krachten. Vooral bèta’s zijn gezocht. Hoe krap is de arbeidsmarkt echt?

Zoals een neergehaalde linksbuiten in blessuretijd net iets langer dan normaal door het gras rolt om de zege uit het vuur te slepen, zo is het mechatronicabedrijf Demcon dezer dagen soms noodgedwongen aan het tijdrekken. Het duurt dan net iets langer dan normaal voordat klanten een offerte krijgen of voordat de ‘Willie Wortelfabriek’ uit Enschede ze terugbelt om een afspraak te maken, vertelt Demcon-baas Dennis Schipper over zijn vertragingstactieken. ‘Het is zeer tegen mijn natuur in, maar het kan niet anders.’

Waarom de uitvinder van aspergeoogstrobots, metaalprinters en infuusvloeistofverwarmers de boel traineert? Omdat Demcon kampt met een tekort aan personeel. ‘We hebben meer aanvragen van klanten dan mensen. Als we nu meer mensen hadden, zouden we ook meer omzet hebben.’

Een overschot aan klanten klinkt als een luxeprobleem zo vlak na de crisis, maar het is vooral vervelend, zegt Schipper. ‘Je kunt maar een keer nee zeggen, een tweede keer wordt niet gewaardeerd.’ Je zit bijvoorbeeld jarenlang achter een grote buitenlandse klant aan, en net als je eindelijk beet hebt, blijk je niet genoeg werknemers te hebben om de opdracht uit te voeren. Nee verkopen doet Demcon niet, dus dan maar liever tijdrekken in de hoop dat het bedrijf snel nieuwe werknemers aan de haak slaat.

‘Werknemerloosheid’

Demcon is lang niet het enige bedrijf dat moeite heeft nieuw personeel te vinden. Nederland telde begin dit jaar 143 duizend vacatures, het hoogste aantal in bijna zeven jaar. De vacaturegraad – het aantal vacatures per duizend banen – kruipt in de ict, de zakelijke dienstverlening en sommige andere sectoren langzaam richting het niveau van voor de crisis. Nu de economie aantrekt, zitten veel werkgevers te springen om programmeurs, cnc-verspaners, procestechnologen, accountants, computerbeveiligers, lassers, koks en timmermannen. Natuurlijk, Nederland telt nog altijd 581 duizend werklozen. Maar daar tegenover staat dat steeds meer mensen een baan vinden en dat werkgevers ook steeds meer moeite moeten doen om personeel het hof te maken. De andere kant van de medaille van werkloosheid is de ‘werknemerloosheid’ van veel bedrijven.

Het bijna 250 werknemers tellende Demcon hoopt dit jaar met 30 à 40 man personeel te groeien, na vorig jaar al 45 nieuwe werknemers op de loonlijst te hebben mogen bijschrijven. Momenteel heeft het bedrijf 21 vacatures, met klinkende functietitels als ‘Mechatronic system engineer’, ‘Senior Scientific animator’ en ‘Senior Thermal / Fluid Engineer’. Van de 21 vacatures zijn er alleen al zes voor projectleiders.

Een beetje meer omzet

‘Zwaai even’, grapt Schipper als we halt houden voor twee over hun toetsenborden heengebogen projectleiders, die zich bespied wanen als kuifmakaken in de dierentuin. ‘Deze vinden we met heel veel moeite’, zegt Schipper. ‘De moeilijkheid is dat ze enerzijds communicatief goed moeten zijn met de klant, maar tegelijkertijd ook moeten snappen hoe een project technisch inhoudelijk in elkaar zit. Die combinatie is gewoon erg lastig.’

Projectleiders moeten bijvoorbeeld precies weten hoe Demcons testinstrumenten voor de lithografiemachines van ASML werken, of de door Demcon ontwikkelde pomp waarmee oogchirurgen met naalden minuscule hoeveelheden vloeistof door het oog kunnen spoelen, zonder de vloeistof te laten pulseren en daarmee complicaties te veroorzaken. En een vlotte babbel is ook handig, maar dat is lang niet alle bèta’s gegeven. ‘Elke keer als we er eentje vinden, denken we: nu kunnen we weer een beetje meer omzet draaien.’

In de media buitelen onheilspellende koppen over personeelsschaarste de laatste maanden over elkaar heen: ‘Tekort aan geschoold personeel dreigt in grafische sector’, ‘Met spoed gezocht: 11.000 geschikte ict’ers’, ‘Tekort aan nieuwe werknemers procestechniek’, etc.

Onhebbelijke vrijgezel

Arbeidseconoom Ronald Dekker van de universiteit Tilburg heeft dikwijls twijfels bij de klachten van werkgevers over schaarse werknemers. Niemand zou een onaantrekkelijke, onhebbelijke vrijgezel waarschijnlijk serieus nemen als hij beweerde dat zijn vrijgezelle status te wijten is aan vrouwenschaarste. De klachten van werkgevers over schaars personeel lijken daar soms op, vindt Dekker. Hij schreef enkele jaren geleden met collega’s het boek Schaarste bestaat niet, over het vermeende gebrek aan ict’ers, vaklui en andere beroepen op de Nederlandse arbeidsmarkt. ‘Als een werkgever bepaalde groepen personeel niet snel genoeg en onder de juiste voorwaarden kan vinden, heeft hij vaak de neiging die schaars te noemen. Dat betekent niet per se dat deze groepen ook echt schaars zijn. Misschien willen ze alleen niet voor de werkgever in kwestie werken.’

‘Natuurlijk geloof ik best dat sommige werkgevers moeite hebben goede kandidaten te vinden’, zegt Dekker. ‘Maar misschien moeten ze dan genoegen nemen met een schaap met vier poten in plaats van vijf. Of moeten ze zich aantrekkelijker maken voor kandidaten, bijvoorbeeld door een beter salaris te bieden of ze niet eindeloos af te schepen met tijdelijke contracten.’

Paradoxaal genoeg hebben veel ondernemers, normaal toonbeelden van zelfstandigheid en individualisme, in het geval van opleiding en onderwijs de neiging af te wachten tot de overheid het probleem oplost, constateert Dekker. Ze klagen bijvoorbeeld dat er te weinig techneuten van de mbo’s en hbo’s komen, zonder daar zelf iets aan te doen. Een voorbeeld van hoe het ook kan, is staalproducent Tata Steel, zegt Dekker. Tata zag in IJmuiden aankomen dat ze een tekort zouden krijgen aan procesoperatoren, vaklui die het productieproces bewaken. Dus nam Tata het initiatief om met een ROC in de IJmond een opleiding te organiseren voor procesoperatoren.

Passiviteit kan Demcon in elk geval niet verweten worden. Om studenten warm te laten lopen voor een carrière bij het bedrijf, financiert Demcon bijvoorbeeld een lectoraat mechatronica aan de Saxion hogeschool in Enschede, en eerder een leerstoel aan de Universiteit Twente. Ook organiseert het bedrijf allerlei voorlichtingsbijeenkomsten voor studenten. Schipper merkt zelf ook dat veel werkgevers een afwachtende houding aannemen. ‘Ik snap niet waarom ze niet meer doen, want hogescholen en universiteiten zijn heel gemakkelijk aanspreekbaar. Er zijn allerlei manieren om er als bedrijf te bewerkstelligen dat studenten je zien staan.’

algemeenBij Demcon is net een voorlichtingsbijeenkomst bezig om studenten kennis te laten maken met het vak van optisch ingenieur. Die worden in het land van lenzenmakers als Spinoza en Huygens nauwelijks nog opgeleid, vertelt Gerard van den Eijkel, directeur van opticabedrijf Focal, waarin Demcon een minderheidsbelang heeft. Dus doet Focal het zelf. Een van de optisch ingenieurs in opleiding, een in ruitjesbloes gestoken twintiger, zet een voetzoolscanner in elkaar. De scanner leest in 3D de vorm van de voet, zodat bijvoorbeeld mensen met reuma of platvoeten een op maat gemaakte steunzool kunnen krijgen. Aan opleiden hangt een flink prijskaartje, zegt van den Eijkel. ‘Het kost ons 20 à 30 duizend euro per medewerker per jaar en de opleiding duurt twee jaar. Dat lossen we allemaal zelf op financieel, maar het beperkt wel de groeimogelijkheden.’

Automatiseren

Naast opleiden zijn er nog andere recepten tegen personeelsschaarste, weet arbeidseconoom Dekker. ‘Je kunt de huidige mensen meer laten werken, je kunt personeel weghalen bij andere bedrijven, je kunt samenwerken met collega-werkgevers, je kunt mensen uit het buitenland halen, je kunt verhuizen naar het buitenland of je kunt automatiseren.’

Een voorbode van dat laatste staat in de productiehal van Demcon: het prototype van een ‘aspergeoogstrobot’, een oranje gevaarte van ongeveer 2,5 meter hoog en 4 meter lang. Een opdracht van een Brabantse aspergekweker, vertelt Schipper. Kwekers hebben moeite om genoeg aspergestekers te vinden die voor weinig geld en onder niet altijd onberispelijke arbeidsomstandigheden het zware werk willen doen. Dan zijn er twee opties: maak het werk aantrekkelijker of vervang menselijke arbeid. De aspergekweker in kwestie koerst aan op de laatste optie.

‘Het moeilijke is dat je asperges moet oogsten op het moment dat ze nog niet zichtbaar zijn’, legt Schipper uit. ‘Je moet ze steken voordat ze met hun koppie boven het zand uitkomen. Dus zijn we met licht en radarachtige technieken aan het proberen dat voor elkaar te krijgen. We hebben vorig jaar het eerste prototype uitgetest op het veld, in mei en juni gaan we de tweede generatie testen. We denken dan heel dicht bij de eindoplossing te zitten.’